ओम म्हणजे काय? अющим आणि मँडुक्या उपनिषदाचा अभ्यास

ओम हा एक पवित्र स्वर आहे, तो एक आवाहन आहे आणि अनेक भारतीय परंपरांमध्ये अंतिम सत्याचे प्रतीक आहे. मँडुक्या उपनिषद त्यातील सर्वात केंद्रित अर्थ देतो: ओम भूतकाळ, वर्तमानकाळ आणि भविष्यकाळ व्यापतो, तर त्याचे घटक जागृत अवस्था, स्वप्न, ஆழ்ந்த தூக்கம் आणि ‘तुरीय’ नावाच्या वास्तविकतेची בהירות देतात.

सुरुवातीचा उपदेश ‘ओम’ला केवळ ध्वनी म्हणून कमी करत नाही. तो अक्षरांना संपूर्ण अनुभव आणि ब्रह्म यांच्या चिंतनासाठी आधार मानतो. मजकूर आत्म्याला चार ‘दिशां’ किंवा चेतनेच्या अंगांशी जोडतो.

संस्कृत विश्लेषणात, ध्वनी ‘अ’, ‘ऊ’ आणि ‘म’ अशा तीन भागांमध्ये विभागला जातो. संस्कृतमधील ध्वनींच्या संयोगाने ‘अ’ आणि ‘ऊ’ हे स्वर ‘ओम’मध्ये ऐकू येणाऱ्या स्वराकडे झुकतात. त्यामुळे ‘एउम्’ हे स्पष्टीकरणासाठी वापरले जाणारे अक्षर आहे; ‘ओम’ म्हणजे परिचित केलेले लिखित आणि बोललेले रूप.

पहिला घटक जागृतीच्या अनुभवाशी संबंधित आहे, जिथे चेतना इंद्रियांच्या माध्यमातून बाहेरच्या दिशेने वळते. उपनिषदांमध्ये याDimension ला ‘वैशवणारा’ म्हणतात.

दुसरा घटक स्वप्नाशी संबंधित आहे, जिथे चेतनाImpressionsच्या आतील जगाला भेट देते. या Dimension ला ‘तैजसा’ म्हणतात, ज्याचा अर्थ ‘चमकणारा’ असा होतो.

तिसरा घटक ஆழ்ந்த தூக்க நிலेशी संबंधित आहे, जिथे विशिष्ट इच्छा आणि स्वप्नातील प्रतिमा स्पष्टपणे दिसत नाहीत. मजकूर याला ‘प्रज्ञा’ म्हणतो. ஆழ்ந்த தூக்கம் अंतिम मुक्ती नाही; ती एक अशी स्थिती आहे जी येते आणि जाते.

तूरीया’ म्हणजे ‘चौथा’, पण याला पहिल्या तीन तात्पुरत्या अवस्थांनंतर विचार करून चालत नाही. उपनिषदांनी अनुभवाच्या पलीकडील, द्वैत नसलेल्या सत्याकडे निर्देश केले आहे—शांत, शुभ आणि सामान्य व्यवहारांच्या पलीकडचे. नंतरचे शिक्षक ‘ओम’नंतर येणाऱ्या शांततेचा उपयोग इसांग साधनासाठी करतात.

‘ओम’ हे विश्वाचा आवाज आहे किंवा त्याला एक विशिष्ट मोजता येण्याजोगे वारंवारता (frequency) दिली जाते, असे कधीकधी म्हटले जाते. काही साधनांना (practitioners) हे आधुनिक वर्णन अर्थपूर्ण रूपक वाटू शकतात, पण ते उपनिषदांच्या (Upanishad’s) तत्त्वज्ञानात्मक स्पष्टीकरणला पर्याय नाहीत. तसेच, एका शाळेचा दृष्टिकोन हिंदू, बौद्ध आणि जैन परंपरांमधील ‘ओम’च्या वापराची संपूर्ण व्याप्ती दर्शवत नाही.

नाही. ‘ओम’ हे एक पवित्र अक्षर आहे, जे स्वतःहून किंवा इतर मंत्रापूर्वी वापरले जाऊ शकते. ‘ओम नमः शिवाय’ हा शिवेशी संबंधित एक विशिष्ट मंत्र आहे.

‘एउम’ हे उपनिषदांमधील विश्लेषणासाठी वापरल्या जाणाऱ्या घटकांना दर्शवते, तर ‘ओम’ एकत्रित उच्चारणाचे प्रतिनिधित्व करते. प्रत्येक लेखन (spelling) वेगवेगळ्या स्पष्टीकरणाच्या उद्देशासाठी वापरले जाते.

प्राथमिक संदर्भ: मदुंख्य्य उपनिषद १-१२. भारत सरकारच्या वेद वारसा पोर्टल (Vedic Heritage Portal) वरून संस्कृत मजकूर वाचा.